خیمه شب بازی

در این ویدیو گوشه‌ای از کار عروسک‌گردانی در زمینه‌ی به‌خصوصی که ما معادل آن در ایران را خیمه‌شب‌بازی می‌نامیم مورد بررسی قرار می‌گیرد. از آن‌جایی که در مطلب قبلی موضوعاتی مقدماتی از بحث گذشت، این بار تمرکز را بر خیمه‌شب‌بازی و تاریخچه آن در ایران قرار می‌دهیم.

 

در ایران خیمه شب بازی در زمان بهرام گور مقارن با کوچ بازیگران کولی هند متداول شد. این نمایش شاد به مناسبت جشن‌ها، عروسی‌ها و ختنه سوران‌ها به اجرا در می‌آمد. در خیمه شب بازی تعدادی عروسک در اندازه‌های ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر از چوب ساخته شده بود و در محلی به نام خیمه به جای آدم‌ها ایفای نقش می‌کردند. عروسک‌های زن روسری، شلیته و چاقچور بر تن داشتند و عروسک‌های مرد کلاه نمدی، پیراهن آبی یا قرمز و شلواری سیاه و گشاد.

 

بر اساس نوع عروسک‌ها و نحوه اجرای آن‌ها، نمایش‌های خیمه شب بازی به دو دسته کلی تقسیم شده‌است:

 

در حالت اول، عروسک‌ها از کیسه ساخته می‌شد. انگشتان دست عروسک گردان در سر و دو دست عروسک جای می‌گرفت و آن را بالای سر خود به حرکت در می‌آورد. در این حالت عروسک گردان پشت پرده روی زمین می‌نشست. در حالت دوم، عروسک‌ها با نخ یا سیمی که از بالا به آن‌ها وصل شده بود حرکت می‌کردند. خیمه شب بازی در این حالت شب هنگام داخل خیمه برگزار می‌شد. خیمه در واقع صندوقی بود که از یک سو رو به تماشاگر داشت و از سه سوی دیگر دیوارهای اتاق را القا می‌کرد. شخصیت‌های مهم این عروسک‌ها، پهلوانان کچل، پهلوان پنبه، ملا، عروس، مادر زن و دیو بودند. پهلوان کچل قهرمان زیرکی بود و سری طاس داشت. پهلوان پنبه فقط برای عروسک‌های ضعیف تر از خود شجاع بود و عروس خجالتی و پر مدعا داشت. در خیمه شب بازی مردی به نام مرشد کنار خیمه می‌نشست و با تنبک، موسیقی ضربی می‌نواخت. مرشد گاهی هم آوازهای محلی می‌خواند. گفته‌های عروسک‌ها نا مشخص و خنده دار بود، زیرا از سوتک‌هایی که در دهان عروسک گردان‌ها بود تولید می‌شد. مرشد ضمن گفتگو با عروسک‌ها، قبل از این که جمله خود را بیان کند، با لحنی استفهامی جمله عروسک مخاطبش را تکرار می‌کرد تا تماشاگران معنی آن‌ها را بفهمند.

 

یکی از عروسک‌های خیمه شب بازی عروسک مبارک است که می‌توانید، یک نمونه از آن را در موزه فرهنگ کودکی ببینید. “مبارک” در معنی یعنی برکت داده و با برکت، که برای شادباش و تهنیت به کار می‌رود. یکی از نظرها درباره‌ی ریشه‌ی حضور مبارک در خیمه‌شب‌بازی این است: هنگامی که بومیان افریقایی در سرزمین ایران سکنی گزیدند از باب خوش یمنی آن‌ها را مبارک و بشارت می‌نامیدند. این بومیان سیاه‌پوست در ایران ماندند و نسل ها تشکیل دادند و توانستند تا حدود زیادی آداب و سنن خود را حفظ کنند. در نتیجه صورت ظاهری و برخی از حرکات آیینی آن‌ها به فرهنگ و آیین‌های ایرانی ورود پیدا کرد. یکی از شخصیت‌های نمایش‌های “پهلوان کچل” و “جی‌جی وی‌جی” مبارک است. او در این نمایش‌ها در نقش نوکر پهلوان یا قهرمان داستان ظاهر می‌شود و او را در رسیدن به مقاصدش یاری می‌رساند. هر چند او در نمایش‌های خیمه‌شب‌بازی یکی از نقش‌های مهم داخل خیمه است ولی در نمایش‌های دستی حضور او کمرنگ است.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *